بررسی روند صادارات به آسیای مرکزی وقفقاز با نگاه به دوران پسابرجام

علی غفارزاده-قالیشویی ادیب

بررسی روند صادارات به آسیای مرکزی وقفقاز با نگاه به دوران پسابرجام

علی غفارزاده
کارشناس ارشد مطالعات منطقه ای

اقتصاد مقاومتی و حرکت درجهت آن ازاهداف مهم کشوراست,که می تواند بهترین فرصت برای رهایی ازاقتصاد وابسته به نفت را ایجاد کند.باروی کارامدن دولت یازدهم نگاه دولت در سالهای نخست معطوف به سیاست خارجی، حل مسئله هسته ای،کاهش تنش در روابط با برخی ازکشورها و….،همچنین مهم تر لغو تحریمها بود.حال با پایان مذاکرات ایران با کشورهای ۵+۱،در دوران پسا تحریم زمان مناسب برای تولید کنندگان ایران بوجود آمده است،که سطح معاملات و مبادلات کالایی خودرا با کشورهای همسایه بالاخص همسایگان شمالی را افزایش دهند.
دراین راستا اتاق های مشترک بازرگانی و اتاق اصناف ایران می تواند تاثیر بسزایی در گسترش روابط اقتصادی با کشورهای اسیای میانه و قفقاز داشته باشند.ودرکنارتیم دیپلماتیک کشوربخش خصوصی وتولید کنندگان برای صدور کالا وبرقرای بازارهای مشترک با هسایگان ایران تلاش مضاعفی را باید صورت دهند.

در شرایطی که سالهاست از استقلال این کشورها از اتحاد جماهیر شوروی سابق می گذرد،وبا وجود مناسبات مشترک فرهنگی ایران با انها ازگذشته ،اما چندان که باید شاهد حضور پررنگ ایران در این منطقه نسبت به سایر کشورهایی هچون ترکیه ،چین نبوده ایم. به طوریکه در بخش صادرات به اسیای مرکزی وقفقار حضور ایران اندک است.درحالیکه چین وترکیه از ایران در این زمینه سبقت گرفته اند.ونفوذگسترده ای در اقتصاد این منطقه دارند.
کشورهایی اسیایی مرکزی شامل قرقیزستان،ترکمنستان،ازبکستان،قزاقستان وتاجیکستان،وقفقازکشورهای اذربایجان ،ارمنستان وگرجستان راشامل میشود.ازاین هشت کشور آسیای مرکزی وقفقازتجار وبازرگانان ایران در برخی عملکرد تقریبا مثبتی داشته و در برخی تیم اقتصادی منفعل عمل کرده است.
همانطور که می دانیم چین بالاترین صادرات را به کشورهای اروپایی و امریکا دارد؛اما چین برای ماندن در بازی قدرت های بزرگ لحظه ای از بازارهای کوچک اسیا و افریقا ،خصوصا کشورهای همسایه خود غافل نشده است.
همچنین ترکیه برای اینکه قدرت واقتدار خود را در این منطقه نشان دهد،تمرکز خو د را دربخش اقتصادی وسیاسی این منطقه گذاشته است. این در حالی است که ترکیه نسبت به ایران فاقد منابع انرژی و…است.لکن در بازارهای اسیای مرکزی ونقش موثری رااین کشور بازی می کند.
درکشورهای توسعه یافته،استفاده ازدانش کارشناسان و شکل گیری موسسات مطالعاتی منطقه ای و همکاری این موسسات با بخش خصوصی روند سرمایه گذاری را تسهیل نموده است. پویایی اقتصادی هر کشور نیازمند تلاش مضاعف بخش خصوصی ودولت است .
متاسفانه فقدان رابطه موسسات مطالعات منطقه ای و تعداد بسیار کم این موسسات تاثیر مستقیم بر تعامل بخش خصوصی وتولید کننده داخلی واتحادیه های تجاری و صنفی گذاشته است.
البته نباید غافل شد که اتاق های مشترک ایران با برخی از این کشورها ی همسایه بسیار روابط اقتصادی مستحکمی را برقرار نموده است ؛ وتلاشهای فراوانی در طی این سالها صورت گرفته است. ودرطی دوران دولت یازدهم با نگاه به حجم صادرات روند روبه رشدی دیده شده است.
اتاق اصناف ایران به عنوان پل ارتباطی بین تولید کننده داخلی وبخش خصوصی با کشورهای منطقه ، می تواندکمک شایانی برای توسعه روابط اقتصادی داشته باشد.وبرای گستردگی وتوسعه تجارت فیمابین دولت های آسیای میانه وقفقاز با ایران ضروری است؛که اتاق اصناف زمینه های مختلف تجاری وبازارهای کالایی مصرفی این کشورها را شناسایی نموده،وبرای صدور کالا به منطقه اقدام نماید.
با پایان مذاکرات هسته ای،ورود هیئت های اروپایی و کشورهای مختلف در زمینه های اقتصادی،سیاسی وفرهنگی به کشور به مراتب نسبت به گذشته افزایش یافته است .نکته مهمی که باید توجه کرد خروجی این ورود هیئت ها ی اروپایی برای ایران می تواند تجربیات ودانش را داشته باشد. وراهی برای مبادله وصادرات کالاهایی که مختص به ایران است؛ را نیز به وجود آورد.فصل جدید در این برهه زمانی ، شرایط مناسب برای تولید کننده ایران به وجود آورده است ،که سطح معاملات و مبادلات را بیشتر از گذشته با همسایگان شمالی افزایش دهد ؛ و هرچه بیشتر بر شرکای اقتصادی بیافزاید.
هرچندکه هنوزموانع ومشکلاتی در زمینه های بانکی وجود دارد.و به دلیل کارشکنی های طرف امریکایی وبه طور ویژه کنگره کشور امریکا برای تصویب مقررارتی برای محدود کردن فعالیت های ایران درسطح بین الملل،اما تیم دیپلماتیک کشور تلاش فراوانی نموده که تمام این موانع قبل ازپایان دوریازدهم برطرف شود.
یکی ازموارد ی که منطقه قفقاز را از نقطه نظر استراتژیک برای ما با اهمیت نموده است ،قدرت لابی ارامنه به عنوان دومین لابی قدرتمند در اروپا وامریکاست.که ازطریق این رابطه می توان جلوی برخی از مقررات وقوانینی که اتحادیه اروپا و امریکا درسطح بین الملل بر علیه ایران تصویب نموده، را گرفت.
در نظام بین الملل برای اینکه یک کشور در حالت منفعل باقی بماند واز به قدرت رسیدن آن در منطقه جلوگیری شود،قدرت های بزرگ موانعی را ایجاد می کنند. اما باید توجه داشت ایران برای رسیدن به یک قدرت منطقه ای باید به پارامترهای اقتصادی و نیروی کار به اضافه عوامل دیگری که از حوزه اقتصادی خارج است و در حوزه های سیاسی و نظامی قرار می گیرد، باید به تمام این پارامترها توجه و نگاه ویژه ای داشته باشد.

اقتصاد ضعیف و سطح پایین تولید ناخالص داخلی
(GDP)
آسیای مرکزی وقفقاززمینه مناسب برای سرمایه گذاری و رشد تولید کننده داخل ایران است .ودر این راه همکاری اصناف به عنوان نماینده اتحادیه ها وبخش خصوصی با سازمانهای همکاری اقتصادی منطقه ای وبین المللی همچون اکو(ایران یکی از موسسین این سازمان است،وبرخی ازکشورهای این منطقه از اعضای این سازمان می باشند.)امری لازم وضروری است.
شناخت همکاری های متقابل نیازمند فعالیت مثبت بخش خصوصی است.و موقعیت مناسب ایران با منطقه ونقش ترانزیتی کشور برای آسیای میانه وقفقاز،راهی برای دستیابی به بازارهای این منطقه است.
سوالی که اینجا مطرح است ؛چرا تجار و بازرگانان ایرانی نتوانسته اند در صادرات به این منطقه پرنگ عمل کنند،البته باید توجه داشته باشیم که این امر به عوامل مختلف داخلی و خارجی بسیاری بستگی دارد.که در ادامه به برخی از آنها می پردازیم.
سهم صادرات ایران به کشورهای آسیای مرکزی از سال ۱۳۹۱تا سال ۱۳۹۴
بر طبق آماراتاق بازرگانی صنایع ومعادن وکشاورزی تهران ۱ ایران درزمینه های مختلف کشاورزی ،صنعتی شامل رنگ ،کف پوش ،سرامیک،لوله و……. مرواداتی را با این منطقه داشته است.

آمارصادرات در سال ۹۱در دوره دهم ریاست جمهوری ایران

مجموع صادرات به دلار
مجموع صادرات به ریال
کشورهای اسیای مرکزی
۷۰۶,۱۵۳,۲۶۶ $ ۱۱,۶۸۳,۹۳۸,۲۶۹,۹۲۲ R ترکمنستان
۹۱,۱۹۵,۳۰۰ $ ۱,۴۵۶,۷۷۵,۰۵۱,۷۶۵ R ازبکستان
۲۵۳,۴۵۱,۱۸۷ $ ۴,۲۱۱,۰۸۹,۵۰۳,۷۷۳ R تاجیکستان
۱۳۳,۹۲۱,۶۲۴ $ ۲,۲۵۳,۲۱۷,۴۷۵,۰۲۴ R قزاقستان
۴۳,۲۵۸,۳۳۶ $ ۶۸۹,۸۵۴,۱۲۹,۶۷۶ R قرقیزستان

آمار صادرات ایران در سال ۹۲ ترکیبی از دو دوره دولت دهم و یازدهم می باشد که بطورکلی در جدول ذیل اماده است.
آمارصادرات در سال ۱۳۹۲
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای آسیای مرکزی

۸۰۰,۷۲۷,۰۸۰ $ ۱۹,۹۱۱,۳۷۳,۹۱۱,۲۱۸ R ترکمنستان
۱۰۰,۶۰۴,۴۸۰ $ ۲,۵۰۵,۹۰۷,۰۹۲,۹۱۳ R ازبکستان
۲۲۹,۴۵۵,۸۸۸ $ ۵,۹۵۰,۸۳۱,۶۸۹,۳۹۹ R تاجیکستان
۲۰۷,۲۴۴,۸۲۰ $ ۵,۱۵۳,۴۲۹,۹۷۰,۳۲۳ R قزاقستان
۴۱,۸۵۴,۴۲۲ $ ۱,۰۴۱,۲۴۱,۱۹۹,۲۰۶ R قرقیزستان

آمارصادرات در سال ۱۳۹۳
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای آسیای مرکزی

۹۹۷,۲۰۰,۱۰۳ $ ۲۴,۴۱۸,۷۲۸,۹۲۵,۵۸۳ R ترکمنستان
۱۰۴,۰۶۵,۵۳۱ $ ۲,۷۴۶,۴۵۳,۳۸۶,۳۴۵ R ازبکستان
۲۱۱,۵۶۱,۱۰۵ $ ۵,۵۹۶,۷۰۷,۴۵۷,۲۴۲ R تاجیکستان
۲۰۵,۷۶۴,۶۷۴ $ ۵,۴۴۶,۰۷۴,۸۳۹,۰۵۰ R قزاقستان
۳۷,۵۸۳,۵۲۹ $ ۹۹۳,۱۵۲,۳۶۸,۶۵۷ R قرقیزستان

آمارصادرات در سال ۱۳۹۴
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای آسیای مرکزی

۹۲۰,۱۸۷,۰۸۸ $ ۲۴,۴۱۸,۷۲۸,۹۲۵,۵۸۳ R ترکمنستان
۱۰۴,۰۶۵,۵۳۱ $ ۲,۷۴۶,۴۵۳,۳۸۶,۳۴۵ R ازبکستان
۲۲۲,۶۸۲,۲۱۶ $ ۵,۵۹۶,۷۰۷,۴۵۷,۲۴۲ R تاجیکستان
۲۰۸,۳۱۳,۰۱۹ $ ۵,۴۴۶,۰۷۴,۸۳۹,۰۵۰ R قزاقستان
۳۷,۵۸۸,۸۶۷ $ ۹۹۳,۱۵۲,۳۶۸,۶۵۷ R قرقیزستان

سهم صادرات ایران به کشورهای قفقاز در سال های اخیر
آمار صادرات در سال ۱۳۹۱
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای منطقه قفقاز

۴۶۶,۷۱۳,۲۲۱ $ ۷,۳۸۶,۰۶۴,۸۳۶,۱۵۳ R آذربایجان
۱۱۵,۰۳۵,۵۵۳ $ ۱,۸۲۲,۴۶۱,۰۰۲,۵۰۸ R ارمنستان
۱۰۵,۲۰۷,۹۹۶ $ ۱,۶۵۱,۳۹۴,۵۳۵,۲۲۶ R گرجستان

آمارصادرات در سال ۱۳۹۲
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای منطقه قفقاز

۴۲۴,۹۹۰,۹۱۸ $ ۱۰,۸۱۴,۲۶۸,,۰۱۳,۶۷۹ R آذربایجان
۹۸,۹۳۶,۲۱۵ $ ۲,۴۶۰,۷۱۰,۴۵۴,۰۷۹ R ارمنستان
۱۳۶,۷۵۷,۰۴۹ $ ۳,۴۰۴,۶۵۴,۵۷۲,۳۱۵ R گرجستان

آمار صادرات در سال ۱۳۹۳
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای منطقه قفقاز

۴۰۳,۲۹۹,۷۲۷$ ۱۰,۶۵۱,۰۲۰,۸۲۹,۷۱۹ R آذربایجان
۱۱۵,۸۹۹,۵۴۴$ ۳,۰۷۶,۲۷۹,۱۰۳,۸۰۳ R ارمنستان
۹۸,۶۵۱,۲۴۱ $ ۲,۵۹۶,۸۶۹,۷۰۹,۰۲۹ R گرجستان

آمار صادرات درسال ۱۳۹۴
مجموع صادرات به دلار مجموع صادرات به ریال کشورهای منطقه قفقاز

۴۰۳,۲۹۹,۷۲۷ $ ۱۰,۶۵۱,۰۲۰,۸۲۹,۷۱۹ R آذربایجان
۱۱۵,۸۹۶,۵۴۴ $ ۳,۰۷۶,۲۷۹,۱۰۳,۸۰۳ R ارمنستان
۹۸,۶۵۱,۲۴۱ $ ۲,۵۹۶,۸۶۹,۷۰۹,۰۲۰۹ R گرجستان

آمار سال ۹۵ در سایت موجود نیست ،دربررسی جدول آماری سهم صادرات ایران به آسیای مرکزی و قفقاز ،آنچه بیشتر مشهود است ،در دوره دولت یازدهم در بسیاری از این کشورها با روند روبه رشد صادرات مواجه می باشیم، درحالی که این روند در چند کشور کاهش پیدا کرده است.بطور مثال در کشور قرقیزستان و گرجستان روند صادرات سیر نزولی داشته است ،و در مابقی روند افزایش داشته است.
نکته مهم در سال ۹۳ و۹۴ آماار اکثر این کشورها یک رقم ثابت رانشان می دهد؛ وتنها در تاجیکستان و قزاقستان رقم افزایش پیدا کرده است،واین به این معناست که تغییری را در سالهای ۹۳ و ۹۴ صورت نگرفته است ،که این امر عوامل متعددی را شامل می شود.
این عومل مختلف می تواند به عوامل داخلی بستگی داشته که شامل تولید کننده ، بخش خصوصی ،تیم اقتصادی دولت ، قوانین ومقرارت داخلی را شامل شود.وبیشتر از عوامل داخلی موانع ومشکلات عوامل خارجی وشرایط این کشورها در قوانین ومقرارت تجاری بستگی دارد، در اینجاست که نیاز به مشاوران و کارشناسان مطالعات منطقه ای و اقتصادی برای سرمایه گذار و تولید کننده داخلی ایران کامل حس میشود.که می توانند از دانش این افراد استفاده مفید نمایند.
از مشکلا ت و چالش های بخش خصوصی جهت همکاری با همسایگان شمالی تعرفه های سنگین بر کالا های ایرانی،مشکلات جاده ای وترانزیت کالا،دریافت عوارض مازاد ازکامیو نهای ایران ، می توان اشاره کرد. شناسایی این مشکلات از طریق اتاق اصناف استان های مرزی و تبادل اطلاعات با تیم اقتصادی، تضمین کننده همکاری دولت و بخش خصوصی برای برطرف ساختن این موانع ومشکلات است.
مانع دگر بر سر راه تجار و بازرگانان ایران عقب ماندگی و توسعه نیافتگی ،در زمینه راه های ارتباطی مشکلی است،که این کشورها درگیر آن هستند.برای بهبود وضعیت روابط تولید کننده کشور با کشورهای متبوع ،سرمایه گذاری در بخش راهسازی را می توان انجام داد.
از عوامل خارجی نفوذ کشور روسیه در این منطقه یکی از عوامل بازدارنده سرمایه گذار ی کشورها در این منطقه است. روسیه همواره نگاهش به این منطقه به شکل حیات خلوت خود بوده است. وهنوز هم با وجود استقلال در امور سیاسی واقتصادی این منظقه بسیار تاثیر گذار است. بسیاری از دولتمردان این کشورها از همان سیستم روسی طبیعت می نمایند.
نزدیکی روسیه با ایران تا اندازه ای شرایط روابط با این کشورها را تسهیل می کند.البته آذربایجان و گرجستان بر خلاف مابقی سیاست نزیک به روسیه را ندارند،وبیشتر نگاهشون به غرب ونزدیکی به منافع آمریکا است.در پاره ای از موارد امریکا مانع تراشی هایی را برای ایران به وجود آورده است.
بطوریکه در دوران تحریم ها خارج نمودن ایران از مسیر خطوط انرژی یکی از اهداف غرب وآمریکا بوده است.وبا وجود صرفه نبودن مسیر وطولانی تر شدن ،در شرایطی که مسیر ایران ازنظر امنیتی هم بهترین مسیر خط انتقال است،غرب تلاش نموده که مانعی باشد بر حضورایران در این منطقه.
در مورد سایر بازیگران مهم درآسیای مرکزی وقفقاز همانطور که در قسمتهای بالا مطلب اشاره شد ،ترکیه وچین هم هرکدام دلایلی را برای حضور در این منطقه دارا هستندو حضور هردو ی انها به خودی خود مسبب کاهش نقش ایران در این منطقه شده است.
بی شک قدرت ومانوراقتصادی چین در جهان غیر قابل انکار است . چین شریک اقتصادی اکثریت کشورهای جهان است.ودرست عکس قطبهای قدرتمند بین الملل بیش از مسائل سیاسی ،به اقتصاد و بازار توجه گسترده دارد.چین به این نتیجه رسیده ،که یکی از عوامل نفوذ و تقابل با قطب بندی های نظام بین الملل ،گسترش روابط تجاری واقتصادی با جهان است.
چین در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز به خاطر مرزهای مشترک با آسیای میانه ،توجه شایانی به بازارهای این منطقه دارد. حجم تولید زیاد در چین بسیاری ازمواقع به کمیت اهمیت بیشتری نسبت به کیفیت داشته شده است. برای همین منظور تولید کننده ایران فرصت این را داراست که باشناسایی بازار وتوجه به کیفیت ودوام کالای تولیدی نقش گسترده تری ایفا نماید.وحضور فعال دربازارهای منطقه داشته باشد؛ که این امر عزم جدی ازسوی تجار وبازرگانان ایران و هماهنگی دولت بابخش خصوصی وحمایت دولت از بخش خصوصی را میطلبد..
همانطور که نزدیکی چین با این جمهوری ها باعث شده که چین از بازار این منطقه غافل نشود.ودر بخش روابط اقتصادی کوچکی و بزگی ،همچنین در آمد پایین کشورها در برقراری روابط اقتصادی چین با سایر کشورها تاثیر نداشته است ،این الگوی پیش روی ما در بخش اقتصادی می توان باشد.
در مورد ترکیه نیز؛دولت ترکیه با سرمایه گذاری بر روی بخش خصوصی شاهد روز افزون روند رو به رشد اقتصاد ترکیه شده است. سیاست ترکیه در سال های اخیر ،گسترش روابط اقتصادی و سیاسی در دو منطقه خاورمیانه وآسیای مرکزیی وقفقاز بوده است.
در منطقه مذکور از سال های ابتدایی استقلال کشورها روند صادرات ترکیه و مبادلات ومعاملات اقتصادی بسیار افزون گشته است.و به شکل گسترده نقش موثری در اقتصاد این منطقه دارد. و در شرایطی که این کشور ها تمایل بسیار برای ارتباط با غرب دارند سیاست نزدیکی با ترکیه را در پیش گرفته اند. که بروند روابط اقتصادی ایران با این منطقه تاثیر گذاشته است.
آنچه مسلم است،برای روند روبه رشد صادرات در این بخش بازنگری و تحقیق بیشتر لازم ضروری است. برای تسلط بر بازار منطقه اتاق اصناف و اتاق های مشترک با پرپایی هرچه بیشتر نمایشگا هها ،و دولت با انعقاد قرار دادها وموافقت نامه های تجاری و تفاهم نامه های چند جانبه و دوجانبه می تواند از تولید کننده داخلی برای سرمایه گذاری در این منطقه حمایت نماید.
همچنین راه کار هایی در جهت بهبود وضعیت تعرفه های گمرکی و کاهش حداقلی هزینه ها برای صادرات بیشتر باید از سوی دولت صورت گرفته شود. در دوران پسابرجام تسلط بر بازار همسایگان و گسترش روابط اقتصادی نیاز به سرمایه گذاری بخش خصوصی مشهود است. وفعالیت در حوزه های مختلف مانند صنعت وکشاورزی و غیره وبالا بردن صادرات غیر نفتی در کنار صادرات نفتی کشور ازتنها اتکا به فروش نفت می توان خارج نماید وتاثیر مستقیمی بر درصد رشد اقتصادی خواهد گذاشت ،در شرایطی که سطح تولید کشور بیشتر شود معضل بیکاری هم کاهش پیدا نموده و اقتصاد کشور تغیرات مثبتی را خواهد داشت.
دولت و بخش خصوصی با تسریع تبادلات تجاری،حل مسئله روادید و استفاده از خطوط راه آهن و توسعه آن وایجاد تسیهلات برای تجار وبازرگانان داخلی شرایط مناسب را بایستی به وجود آورد.
دراین راستا اصناف استانی مناطق مرزی باید فعالیت بیشتری را در این بازه زمانی صورت داده،و برای روابط اقتصادی گسترده برنامه ریزی بلند مدت صورت دهند.در اینجا نقش تبادلات فکری اتاق اصناف واتاق های مشترک بازرگانی با همتایان خود در این جمهوری ها بسیار تاثیر گذار است.
برای پویایی یک اقتصاد و رشد افزون در جهان امروز بایستی بر شرکای اقتصادی بیا افزاییم وسطح مبادلات و معاملات اقتصادی را افزایش دهیم.

 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *